
Podkarpacki NFZ stawia na profilaktykę i zdrowie pacjentów. Chce obalać mity, wyjaśniać wątpliwości i pokazywać sprawdzone rozwiązania. Regularnie przypomina, jak ważna jest profilaktyka i wczesne wykrywanie chorób – to one często decydują o zdrowiu i długim życiu. W ramach cyklu „Dziś jest dzień…” przygląda się wybranym tematom związanym ze zdrowiem mieszkańców Podkarpacia. 18 listopada to Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach.
9 pytań, które warto zadać farmaceucie. Odpowiadają na nie dr n. farm. Katarzyna Molęda-Krawiec oraz mgr farm. Anna Ploska. Znajdziemy tu także pięć złotych zasad, o których warto wiedzieć, a także kilka podkarpackich ciekawostek – mówi Rafał Śliż, rzecznik prasowy Podkarpackiego NFZ.
1. Przeziębienie, grypa, ból gardła – dlaczego nie zawsze potrzebujemy antybiotyku?
Większość infekcji górnych dróg oddechowych jest wywoływana przez wirusy, a antybiotyki działają wyłącznie na bakterie. Nie zwalczają wirusów, dlatego nie pomogą w leczeniu zwykłego przeziębienia, grypy ani większości przypadków bólu gardła.
Warto pamiętać, że gorączka, silny ból gardła, katar czy kaszel nie oznaczają automatycznie zakażenia bakteryjnego. Nawet wysoka gorączka sama w sobie nie jest wskazaniem do zastosowania antybiotyku.
Przykładem jest angina paciorkowcowa, która ma podłoże bakteryjne i może wymagać antybiotykoterapii. O jej rozpoznaniu decyduje lekarz na podstawie badania pacjenta, a w razie potrzeby również testu diagnostycznego.
Nieuzasadnione stosowanie antybiotyków nie tylko nie przyspiesza powrotu do zdrowia, ale może powodować działania niepożądane, takie jak biegunka, nudności, reakcje alergiczne czy zaburzenia mikrobioty jelitowej.
Najważniejsze: antybiotyk nie jest lekiem na każdą infekcję. Powinien być stosowany wtedy, gdy istnieją wskazania do leczenia zakażenia bakteryjnego.
2. Lekarz przepisał antybiotyk. Czuję się już dobrze po dwóch dniach. Czy mogę odstawić lek?
Zdecydowanie nie należy odstawiać leków samowolnie. Poprawa samopoczucia nie oznacza automatycznie, że zostaliśmy całkowicie wyleczeni. Antybiotykoterapia wymaga przestrzegania zaleconego przez lekarza schematu dawkowania i czasu leczenia. Samodzielne odstawienie leku może doprowadzić do niepowodzenia terapii i nawrotu zakażenia.
Warto jednak podkreślić jedną ważną rzecz: nie chodzi o to, aby zawsze przyjmować antybiotyk przez jak najdłuższy czas. Współczesna medycyna dąży do stosowania możliwie krótkich, ale skutecznych schematów leczenia. Czas terapii powinien być dostosowany do rodzaju zakażenia, zastosowanego leku i stanu pacjenta.
Jeśli po dwóch dniach czujemy się zdecydowanie lepiej, należy kontynuować leczenie zgodnie z zaleceniem. Jeżeli pojawiają się działania niepożądane lub mamy wątpliwości dotyczące dalszego stosowania leku, należy skontaktować się z lekarzem, zamiast samodzielnie podejmować decyzję o jego odstawieniu.
Najważniejsze: nie skracajmy ani nie wydłużajmy antybiotykoterapii na własną rękę.
3. Czy antybiotyk trzeba przyjmować dokładnie o określonych godzinach? Co zrobić, jeśli zapomnieliśmy wziąć jedną dawkę?
Tak. Regularność przyjmowania antybiotyku ma duże znaczenie dla skuteczności leczenia. W zależności od rodzaju antybiotyku istotne jest utrzymanie odpowiedniego stężenia substancji czynnej w organizmie. Dlatego jeśli lek/produkt leczniczy został zalecony co 8, 12 czy 24 godziny, powinniśmy przestrzegać tych odstępów.
Przykładowo: co 8 godzin – np. 6, 14, 22. Co 12 godzin – np. 8 i 20. Co 24 godziny – codziennie o podobnej porze.
Jeśli natomiast zapomnimy o przyjęciu dawki leku/produktu leczniczego w pierwszej kolejności należy sprawdzić ulotkę konkretnego produktu. Zazwyczaj pominiętą dawkę można przyjąć po przypomnieniu sobie o niej, chyba że zbliża się już pora kolejnej dawki. W takiej sytuacji pominiętą dawkę należy opuścić i wrócić do zwykłego schematu.
Nigdy nie należy przyjmować podwójnej dawki w celu uzupełnienia pominiętej!
Warto korzystać z alarmów w telefonie lub organizerów na leki / kasetek na leki, szczególnie gdy antybiotyk trzeba przyjmować kilka razy dziennie.
4. Antybiotyk i alkohol – czy podczas leczenia naprawdę nie wolno wypić nawet jednego piwa lub kieliszka wina?
To jedno z najczęściej zadawanych pytań przez pacjentów. Odpowiedź nie jest jednakowa dla wszystkich antybiotyków, jednakże podczas antybiotykoterapii najlepiej zrezygnować z alkoholu.
Przykładem jest metronidazol. Połączenie go z alkoholem może wywołać nudności, wymioty, bóle brzucha, zaczerwienienie twarzy, kołatanie serca i bóle głowy. Alkohol należy wykluczyć podczas leczenia oraz przez 48 godzin po jego zakończeniu.
W przypadku tinidazolu zalecana przerwa po zakończeniu leczenia wynosi aż 72 godziny.
Istnieją również inne interakcje, np. linezolid może wchodzić w reakcje z napojami zawierającymi duże ilości tyraminy, do których należą niektóre piwa i czerwone wina.
W przypadku wielu popularnych antybiotyków niewielka ilość alkoholu nie powoduje istotnej bezpośredniej interakcji. Nie oznacza to jednak, że warto po niego sięgać. Alkohol może nasilać nudności, zawroty głowy i inne działania niepożądane, a podczas infekcji dodatkowo pogarszać samopoczucie.
5. Czy podczas przyjmowania antybiotyku trzeba stosować probiotyk? Czy każdy probiotyk działa tak samo?
Antybiotyki mogą wpływać nie tylko na bakterie wywołujące zakażenie, ale również na naturalną mikrobiotę jelitową. U części pacjentów prowadzi to do biegunki, wzdęć czy dolegliwości brzusznych. Dlatego w określonych sytuacjach warto rozważyć stosowanie probiotyku, szczególnie u osób z podwyższonym ryzykiem biegunki poantybiotykowej.
Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent musi przyjmować probiotyk ani że wszystkie dostępne preparaty działają tak samo. W badaniach naukowych potwierdzono korzystne działanie określonych szczepów, między innymi: Lacticaseibacillusrhamnosus GG (LGG), Saccharomycesboulardii.
Ważne jest, aby zwracać uwagę na dokładne oznaczenie szczepu, a nie tylko nazwę rodzaju bakterii. Skuteczność probiotyku jest bowiem szczepozależna.
Probiotyk najlepiej rozpocząć stosować możliwie wcześnie, równolegle z antybiotykiem. W przypadku preparatów bakteryjnych warto zachować około 2 godzin odstępu od dawki antybiotyku. Saccharomycesboulardii jest drożdżakiem, dlatego antybiotyki przeciwbakteryjne go nie niszczą. Nie należy go jednak łączyć z lekami przeciwgrzybiczymi bez konsultacji.
Warto też pamiętać, że probiotyki nie są odpowiednie dla wszystkich. Szczególnej ostrożności wymagają osoby z ciężkimi zaburzeniami odporności lub w ciężkim stanie klinicznym.
Najważniejsze: probiotyk powinien być dobrany do konkretnej sytuacji, a nie wybierany wyłącznie na podstawie reklamy czy liczby szczepów na opakowaniu.
6. Czy antybiotyk można popijać sokiem, mlekiem albo kawą? Czy trzeba go przyjmować przed jedzeniem, czy po posiłku?
Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest popijanie antybiotyku zwykłą wodą. Nie zalecam popijania leków kawą, herbatą, sokami ani mlekiem. Niektóre składniki napojów mogą wpływać na wchłanianie i skuteczność określonych antybiotyków, np.
Mleko i produkty mleczne – wapń może ograniczać wchłanianie niektórych antybiotyków, np. tetracyklin i fluorochinolonów.
Soki owocowe – mogą wpływać na wchłanianie niektórych leków; szczególną ostrożność należy zachować m.in. przy preparatach, dla których opisano interakcje z sokiem grejpfrutowym.
Kawa – może nasilać niektóre działania niepożądane, a kofeina w połączeniu z wybranymi antybiotykami może wolniej ulegać rozkładowi w organizmie.
Równie ważna jest pora przyjmowania antybiotyku względem posiłku. Niektóre preparaty należy przyjmować na czczo, inne w trakcie jedzenia lub bezpośrednio po posiłku. Nie ma jednej zasady obowiązującej wszystkie antybiotyki np. amoksycylinę można przyjmować niezależnie od posiłków, natomiast przy niektórych innych antybiotykach jedzenie może istotnie wpływać na ich wchłanianie. Dlatego zawsze należy sprawdzić ulotkę konkretnego leku lub zapytać farmaceutę.
Najważniejsze: antybiotyk popijamy wodą, a sposób przyjmowania względem posiłku dostosowujemy do konkretnego preparatu.
7. Został mi antybiotyk z poprzedniego leczenia. Czy mogę go wykorzystać, gdy znowu zachoruję?
Zdecydowanie nie! To jeden z najczęściej popełnianych błędów. Pacjenci często przechowują w domowych apteczkach kilka tabletek antybiotyku, traktując je jako zabezpieczenie na wypadek kolejnej infekcji.
Tymczasem podobne objawy nie oznaczają tej samej choroby. Ból gardła, kaszel czy gorączka mogą mieć różne przyczyny, a antybiotyk skuteczny podczas poprzedniego zakażenia może być całkowicie nieodpowiedni w obecnej sytuacji.
Dodatkowo: pozostała ilość leku może być niewystarczająca do przeprowadzenia skutecznego leczenia; antybiotyk może być niewłaściwy dla aktualnie występujących bakterii; lek może być przeterminowany lub niewłaściwie przechowywany; istnieje ryzyko wystąpienia działań niepożądanych i opóźnienia prawidłowego leczenia.
Nie należy również przekazywać antybiotyków innym osobom, nawet jeśli mają podobne objawy. Niewykorzystane antybiotyki należy przekazać do odpowiedniego punktu zbiórki przeterminowanych lub niepotrzebnych leków, np. do apteki, która prowadzi taką zbiórkę.
Najważniejsze: antybiotyk jest lekiem stosowanym w konkretnym wskazaniu, a nie preparatem, który możemy wykorzystać przy następnej infekcji.
8. Antybiotykooporność – dużo się o niej mówi, ale co to właściwie oznacza dla zwykłego pacjenta?
Antybiotykooporność to zdolność bakterii do przeżywania i namnażania się mimo zastosowania antybiotyku, który wcześniej był skuteczny w ich zwalczaniu. Warto podkreślić, że to nie organizm człowieka uodparnia się na antybiotyk, ale bakterie nabywają lub rozwijają mechanizmy obronne przed jego działaniem. Antybiotykooporność nie jest problemem wyłącznie szpitali. Dotyczy każdego z nas.
Każde niepotrzebne zastosowanie antybiotyku zwiększa presję selekcyjną, która sprzyja namnażaniu się bakterii opornych. Dlatego tak ważne jest racjonalne stosowanie tych leków. Nie należy domagać się antybiotyku przy każdej infekcji oraz stosować antybiotyki wyłącznie na zlecenie lekarza. Kluczowe jest przestrzeganie zaleconego dawkowania i czasu leczenia. Ważnym elementem terapii jest niewykorzystywanie pozostałości antybiotyków z poprzednich własnych kuracji, członków rodziny, bliskich. Dbanie o higienę i szczepienia ochronne, również mają duże znaczenie, które pomagają ograniczać liczbę zakażeń.
Najważniejsze: antybiotyki to jedno z najważniejszych osiągnięć współczesnej medycyny. Musimy jednak korzystać z nich odpowiedzialnie, aby pozostały skuteczne również dla przyszłych pokoleń.
9. Dziecko dostaje antybiotyk. Na co rodzice powinni szczególnie uważać i jakie błędy najczęściej popełniają?
Antybiotykoterapia u dzieci wymaga szczególnej uwagi, ponieważ dawkowanie jest często uzależnione od masy ciała, wieku dziecka, rodzaju zakażenia i zastosowanego preparatu.
Rodzice powinni zwrócić uwagę na kilka podstawowych kwestii.
1. Prawidłowe dawkowanie – nie należy samodzielnie zmieniać dawki ani częstotliwości podawania leku. Szczególnie ważne jest dokładne odmierzanie zawiesin antybiotykowych za pomocą strzykawki doustnej lub miarki dołączonej do opakowania. Łyżeczka kuchenna nie jest odpowiednim narzędziem do odmierzania leków.
2. Przygotowanie i przechowywanie zawiesiny – niektóre antybiotyki dla dzieci występują w postaci proszku, z którego przygotowuje się zawiesinę. Należy zwrócić uwagę na: prawidłowe przygotowanie preparatu zgodnie z ulotką; konieczność wstrząśnięcia butelki przed każdą dawką; odpowiednią temperaturę przechowywania; okres przydatności przygotowanej zawiesiny.
Nie wszystkie antybiotyki wymagają przechowywania w lodówce. Niektóre należy przechowywać w temperaturze pokojowej, dlatego nie wolno stosować jednej zasady dla wszystkich preparatów.
3. Obserwacja działań niepożądanych – rodzice powinni zwracać uwagę na występowanie biegunki, nudności, wymiotów, bólu brzucha czy wysypki. Szczególnie niepokojące są objawy reakcji alergicznej, takie jak obrzęk ust, języka lub twarzy, trudności w oddychaniu czy nagłe osłabienie. W takiej sytuacji konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna. Nie należy również bagatelizować nasilonej lub krwistej biegunki.
4. Nieodstawianie leku po pierwszej poprawie – dziecko często zaczyna czuć się lepiej już po 2–3 dniach leczenia. Nie oznacza to jednak, że rodzice mogą samodzielnie skrócić terapię. Należy przestrzegać zaleceń lekarza.
5. Niepodawanie leku na własną rękę – nie wolno podawać dziecku antybiotyku, który pozostał po leczeniu rodzeństwa lub z poprzedniej infekcji. Nawet jeżeli objawy są podobne, przyczyna choroby może być zupełnie inna.
6. Wymioty po podaniu antybiotyku – jeżeli dziecko zwymiotuje po przyjęciu leku, nie należy automatycznie podawać kolejnej dawki. Decyzja zależy m.in. od czasu, jaki upłynął od podania produktu leczniczego i rodzaju antybiotyku. W takiej sytuacji najlepiej skonsultować się z farmaceutą lub lekarzem.
Najważniejsze: nie traktujmy antybiotyku jako leku, który można podać dziecku według własnego uznania. Prawidłowa dawka, odpowiednie przechowywanie i obserwacja dziecka mają ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa i skuteczności leczenia.
Podsumowanie
Antybiotyk nie jest lekiem na każdą infekcję. Jego skuteczność zależy nie tylko od właściwego doboru preparatu, ale również od prawidłowego stosowania.
Warto zapamiętać pięć złotych zasad:
Antybiotyki stosujemy wyłącznie w zakażeniach bakteryjnych, gdy istnieją wskazania do ich zastosowania.
Przestrzegamy zaleconego dawkowania i czasu terapii.
Nie łączymy antybiotyków z innymi substancjami bez sprawdzenia możliwych interakcji.
Nie stosujemy pozostałości leków z poprzednich kuracji.
Pytamy farmaceutę, jeśli mamy wątpliwości dotyczące sposobu przyjmowania leku.
Podkarpackie ciekawostki
– W tym roku wystawiono około 447 tys. recept na ponad 580 tys. opakowań antybiotyków dla prawie 318 tys. pacjentów! Podkarpacki NFZ dopłacił do nich około 13 milionów złotych – większość z tych leków znajduje się w wykazach bezpłatnych leków dla dzieci i seniorów – mówi Karolina Kostkiewicz z Zespołu Komunikacji Społecznej i Promocji Podkarpackiego NFZ.
Najdroższy antybiotyk to Colistin TZF, liofilizat do sporządzania roztworu do wstrzykiwań, infuzji i inhalacji. Aktualna cena za 1 opakowanie po 20 fiolek to 483,56 zł, z czego NFZ dopłaca 480,84 zł, a pacjent dopłaca jedynie 2,72 zł lub odbiera go bezpłatnie – lek znajduje się w bowiem wykazie bezpłatnych leków dla dzieci i seniorów.
Najpopularniejsze antybiotyki na Podkarpaciuto preparaty zawierające: połączenie amoksycyliny z kwasem klawulanowym, azytromycyna, cefalosporyna II generacji – cefuroksym, amoksycylina, cyprofloksacyna będąca chemioterapeutykiem.