Zwolnienie lekarskie jest dokumentem stwierdzającym niezdolność do pracy i uprawniającym do wypłaty wynagrodzenia/zasiłku chorobowego. Może być ono wystawione osobie, która ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie świadczyć pracy. Tylko w I półroczu br. na Podkarpaciu wystawionych zostało ponad pół miliona zwolnień lekarskich z tytułu choroby własnej osób ubezpieczonych w ZUS – na łączną liczbę dni 6 mln.
W pierwszym półroczu 2026 roku, na Podkarpaciu, lekarze wystawili ponad 514 tys. zwolnień lekarskich na łączną sumę dni przekraczającą 6 mln. Najczęściej wystawiane są z powodu zakażenia górnych dróg oddechowych, bólów grzbietu, ostrego zapalenia nosa i gardła (przeziębienie), chorób spowodowanych stresem. Znaczna część zwolnień, to także zwolnienia w okresie ciąży.
Praca i zarobkowanie podczas zwolnienia
Nie zmieniła się zasada, że osoba ubezpieczona może utracić prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, jeżeli w czasie, w którym miała orzeczoną niezdolność do pracy, będzie wykonywać pracę zarobkową lub podejmować aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia. Znowelizowane w kwietniu br. przepisy doprecyzowują jednak, co można, a czego nie można na zwolnieniu lekarskim.
– Przypominam, że celem zwolnienia lekarskiego jest zabezpieczenie socjalne chorego, który poddając się leczeniu ma doprowadzić do odzyskania zdolności do pracy. Osoba niezdolna do pracy z powodu choroby niezależnie od tego, czy lekarz leczący na zwolnieniu lekarskim wskazał, że „chory powinien leżeć” albo, że „chory może chodzić”, powinna powstrzymać się od wykonywania czynności sprzecznych z celem zwolnienia lekarskiego, w szczególności takich, które mogą przedłużyć okres niezdolności do pracy. Czas zwolnienia powinna wykorzystać na rekonwalescencję oraz powrót do zdrowia – mówi Wojciech Dyląg, regionalny rzecznik prasowy ZUS w woj. podkarpackim.
Zawodowe czynności incydentalne na zwolnieniu?
Jak wskazuje rzecznik, praca zarobkowa to każda czynność, która ma charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania. Pracą zarobkową nie są tzw. czynności incydentalne, czyli takie, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności, ale wyjaśniam od razu, że taką istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy. Rzecznik przestrzega, że jeżeli podczas zwolnienia chory będzie wykonywać pracę zarobkową lub podejmować aktywność niezgodną z celem zwolnienia, może stracić prawo do zasiłku chorobowego w całości.
W ustawie pojawia się jednak pewien wyjątek, a chodzi o tzw. czynność incydentalną – to pojedyncze, wyjątkowe działanie, którego wymagają istotne okoliczności i którego brak doprowadziłby do poważnych konsekwencji. Na przykład, jednorazowe podpisanie pilnego dokumentu w firmie, do którego nikt inny nie jest upoważniony. Wyjątkiem są też czynności dnia codziennego. Takie jak na przykład wyjście do apteki, lekarza, na rehabilitację. Można też wyjść na zakupy w pobliskim sklepie spożywczym czy odprowadzić dziecko do przedszkola, jeżeli nie może tego zrobić nikt inny.
Kontrole ZUS: praca za granicą, remonty domów, wesele, egzaminy…
Każda osoba przebywająca na zwolnieniu lekarskim musi się liczyć z możliwością kontroli przeprowadzanej przez ZUS czy pracodawcę – uprawnienie do kontrolowania chorych wynika bezpośrednio z ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Zdarzają się jednak sytuacje, że podczas orzeczonej niezdolności do pracy (zwolnienie) pracownicy wyjeżdżają na wakacje, remontują domy lub wykonują inną pracę zarobkową.
Osoba która jest niezdolna do pracy i przebywa na zasiłku chorobowym może być skontrolowana na dwa sposoby:
Kontrola orzekania prowadzona przez lekarza orzecznika ZUS – lekarz sprawdzi czy poprawnie została orzeczona niezdolność czyli czy lekarz leczący miał podstawy do wystawienia zwolnienia. Taka kontrola może być przeprowadzona poprzez wezwanie chorego do Lekarza Orzecznika, który przeprowadzi badanie lekarskie i sprawdzi czy chory jest nadal niezdolny do pracy albo poprzez sprawdzenie przez Lekarza Orzecznika ZUS dokumentacji medycznej znajdującej się u lekarza leczącego. Jeśli lekarz orzecznik po przeprowadzeniu badania uzna, że osoba przebywająca na zwolnieniu nie jest chora wystawia ZLA/K które skraca okres niezdolności do pracy – dzień badania jest ostatnim dniem zwolnienia. Zgodnie z ustawą zasiłkową poniesione przez ubezpieczonego koszty przejazdu na badania kontrolne Zakład Ubezpieczeń Społecznych zwraca do wysokości kosztów przejazdu najtańszym środkiem komunikacji publicznej.
Kontrola wykorzystywania prowadzona przez płatnika zasiłku – czyli przez ZUS albo przez pracodawcę. Kontrola taka sprawdza co robimy w czasie chorobowego czy poprawnie wykorzystujemy zwolnienie od pracy lub czy nie wykorzystujemy innej pracy zarobkowej. Pracodawca może skontrolować pracownika na chorobowym zawsze w okresie pierwszych 33 dni w danym roku lub 14 dni w przypadku osób które ukończyły 50 rok życia. Za ten okres pracodawca wypłaca pracownikowi wynagrodzenie za czas choroby. Od 34 dnia lub odpowiednio od 15 dnia choroby w danym roku kalendarzowym każdy pracownik ma prawo do zasiłku chorobowego. Jeżeli zakład pracy jest uprawniony do wypłaty zasiłków to sam przeprowadza kontrole swoim pracownikom – wszystkim pozostałym osobom czyli m.in. pracownikom z małych zakładów pracy i osobom prowadzącym działalność gospodarczą kontrole przeprowadza ZUS. Kontrolować można również osoby które korzystają z zasiłku opiekuńczego i świadczenia rehabilitacyjnego. Jeśli kontrola stwierdzi niewłaściwe wykorzystywanie zwolnienia albo wykonywanie pracy zarobkowej czyli np. pracownik w czasie zwolnienia lekarskiego zatrudnił się na umowę zlecenie i ją wykonywał albo w czasie zasiłku chorobowego wyjechał na wczasy czy budował swój dom, pracownik traci prawo do zasiłku za cały blankiet zwolnienia tj. za cały okres na który zwolnienie było wystawione.
W 1 półroczu 2026 Zakład Ubezpieczeń Społecznych w woj. podkarpackim przeprowadził kontrole wykorzystywania zwolnień lekarskich 2 227 osób. W konsekwencji – wobec 230 osób cofnięto zasiłki na łączną kwotę przekraczającą 0,5 mln zł. Ponadto przeprowadzone zostały kontrole orzekania o czasowej niezdolności do pracy – na ich skutek 253 osoby zostały uznane za zdolne do pracy i wobec nich cofnięto świadczenia na łączną kwotę ponad 208 tys. złotych.
Gdzie będziesz podczas zwolnienia?
Pamiętajmy, że zarówno przy kontroli orzekania jak i przy kontroli wykorzystywania, ZUS i pracodawca będą szukać chorego pod adresem widniejącym na zwolnieniu lekarskim. Nie jest to adres zameldowania czy zamieszkania, ale adres pobytu podczas orzeczonej niezdolności. Dlatego przy każdym zwolnieniu musimy zwracać uwagę na adres który wstawił lekarz na zwolnieniu a w przypadku zmiany tego adresu (np. przenosimy się do mamy na okres choroby) musimy w ciągu 3 dni powiadomić o tym fakcie i pracodawcę i Zakład Ubezpieczeń Społecznych.
Przykłady nieprawidłowego wykorzystywania zwolnień (woj. podkarpackie + kraj):
- Wyjazdy za granicę celem świadczenia pracy u zagranicznego pracodawcy.
- Udział w różnych imprezach i uroczystościach, np. chrzciny, wesela, koncerty, spektakle, spotkania towarzyskie w klubach, zawody sportowe.
- Udział w wydarzeniach o charakterze lokalnym i państwowym, składanie kwiatów, przemówienia, wywiady dla mediów.
- Uczestnictwo w szkoleniach, kursach, na zajęciach i egzaminach w ramach odbywanych studiów.
- Wyjazdy na wakacje, urlop.
- Sprzedawanie płodów rolnych oraz zebranych grzybów na poboczu drogi.
- Remontowanie domu podczas orzeczonej niezdolności do pracy.
