Dla świadków i ocalałych wydarzenia na krakowskim Rynku nie kończą się w chwili, gdy mija bezpośrednie zagrożenie. Obrazy ludzi osłaniających dzieci, rannych opatrywanych na chodnikach i tłumu uciekającego w panice mogą zostać w psychice na długo. Prof. ucz. Sylwester Bębas, dyplomowany psychoterapeuta, tłumaczy w rozmowie z mMedonetem, że w takiej sytuacji umysł próbuje poradzić sobie z doświadczeniem skrajnej przemocy.
Jedna z kobiet obecnych na miejscu opowiadała w TOK FM, jak przerażeni ludzie wbiegali do tramwaju i kładli się na podłodze.
– Nagle do tramwaju wbiegli przerażeni ludzie. Kładli się na podłodze, osłaniali dzieci. Była rodzina z trójką maluchów. Ojciec osłaniał dwójkę i mówił: nie podnoś głowy, nie podnoś głowy – relacjonowała pani Magdalena. Inny świadek mówił Onetowi, że ludzie zdejmowali koszulki, by uciskać rany leżących. Widział też osobę wskazywaną jako napastnik poza samochodem, postrzeloną na ziemi, a później policjanta wysypującego naboje z plecaka, który prawdopodobnie należał do napastnika.
Psychika traci poczucie bezpiecznego świata
Prof. Bębas na łamach Medonetu wyjaśnia, że człowiek, który nagle znajduje się w centrum takiego zdarzenia, traci podstawowe poczucie bezpieczeństwa.
– W pierwszych momentach dochodzi do głębokiego rozbicia dotychczasowego poczucia bezpieczeństwa. Umysł człowieka w obliczu nagłej skrajnej przemocy doświadcza zalewu trudnych do zintegrowania emocji: przerażenia, bezradności, złości i poczucia chaosu – mówi psychoterapeuta.
W rozmowie z Medonetem zwraca uwagę na zjawisko rozszczepienia doświadczenia. W takiej reakcji świat nie jawi się już jako spójny i przewidywalny, lecz dzieli się na to, co całkowicie zagrażające, oraz na obszar własnej bezradności.
– Ofiary mogą odczuwać drętwienie emocjonalne, poczucie odrealnienia (derealizację lub depersonalizację) albo przeciwnie – skrajny, przytłaczający lęk – podkreśla prof. Bębas.
Pierwsze godziny wymagają spokoju, nie presji
W ostrej fazie, czyli w pierwszych godzinach i dniach po zdarzeniu, najważniejsze jest odzyskanie elementarnego poczucia bezpieczeństwa, zarówno fizycznego, jak i emocjonalnego. Prof. Bębas wskazuje, że poszkodowani potrzebują obecności osób spokojnych, stabilnych i zdolnych przyjąć ich silny lęk. Nie należy wymuszać szczegółowego opowiadania o traumie, jeśli dana osoba nie jest na to gotowa. W dłuższej perspektywie potrzebna może być specjalistyczna psychoterapia, która pomaga uporządkować rozbite fragmenty doświadczenia i włączyć je w historię życia w sposób bezpieczny.
Trauma przechodzi także na bliskich
Psychoterapeuta zaznacza, że zdarzenie o takiej skali nie dotyczy wyłącznie osób bezpośrednio obecnych na miejscu. U poszkodowanych mogą pojawiać się trudności z ponownym scaleniem emocji, problemy z regulacją afektu, czyli silnej i często nagłej reakcji emocjonalnej, powracające obrazy tragedii oraz poczucie nieustannego zagrożenia. Rodziny tych osób mogą z kolei doświadczać traumy wtórnej.
– Bliscy często mierzą się z poczuciem winy, że nie mogli zapobiec tragedii, oraz z silną potrzebą ochrony, która bywa wyczerpująca – mówi Sylwester Bębas.
W takich rodzinach zmienia się codzienna dynamika relacji. Według prof. Bębasa zwykły świat zaczyna funkcjonować pod presją niepokoju i nieufności wobec otoczenia. Jeśli trauma nie zostanie przepracowana, może utrwalić objawy zespołu stresu pourazowego (PTSD), zaburzeń lękowych, depresji lub psychosomatyzacji, czyli sytuacji, w której problem psychiczny przekłada się na realne dolegliwości fizyczne, takie jak kołatanie serca, ból brzucha czy bezsenność.
Nieprzepracowany lęk zmienia codzienne relacje
Prof. Bębas wskazuje, że konsekwencje mogą sięgać głębiej niż same objawy lękowe.
– Na głębszym poziomie nieprzepracowany lęk może skutkować utrwaleniem mechanizmów obronnych – np. wycofaniem się z życia społecznego, głęboką nieufnością do ludzi, unikowością lub stałym wyczekiwaniem na zagrożenie, co znacząco obniża jakość funkcjonowania i niszczy więzi z bliskimi.
Pamięć zostaje, ciężar emocji może słabnąć
Na pytanie, co pozostaje w człowieku po takim doświadczeniu, a co można przepracować, psychoterapeuta odpowiada, że samego faktu zdarzenia nie da się wymazać.
– Na zawsze pozostanie sam fakt, że to zdarzenie miało miejsce – trauma staje się częścią historii życiowej i nie da się jej wymazać z pamięci. Natomiast to, co da się przepracować, to ładunek emocjonalny przywiązany do tego wspomnienia oraz niszczący wpływ traumy na teraźniejszość. W terapii można odbudowywać zaufanie do siebie i świata, integrować trudne emocje oraz odzyskiwać zdolność do bezpiecznych relacji i satysfakcji z życia bez poczucia, że tragedia definiuje całą teraźniejszość.
Specjaliści pomagają wyciszyć objawy
Prof. Bębas przestrzega przed samodzielnym mierzeniem się ze skrajnym lękiem bez profesjonalnego wsparcia, bo może to uruchamiać nieadaptacyjne mechanizmy obronne, takie jak tłumienie emocji lub izolacja. Psychiatra może pomóc farmakologicznie, wyciszając nasilone objawy somatyczne, bezsenność albo panikę, co tworzy bezpieczniejszy punkt wyjścia do dalszej pracy. Psycholog i psychoterapeuta dają natomiast stabilną przestrzeń, w której można stopniowo dotykać bolesnych przeżyć, rozumieć własne reakcje afektywne i scalać to, co trauma rozbiła.
Prof. ucz. dr n. społ. Sylwester Bębas jest dyplomowanym psychoterapeutą psychodynamicznym, profesorem Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, specjalistą w zakresie profilaktyki społecznej i resocjalizacji, prezesem Polskiego Towarzystwa Profilaktyki i Terapii Integralnej oraz autorem licznych publikacji naukowych poświęconych zdrowiu psychicznemu, psychoterapii, uzależnieniom i rozwojowi osobistemu.
Czytaj więcej: https://www.medonet.pl/psyche/jak-trauma-zmienia-psychike-ekspert-o-skutkach-tragedii-w-krakowie/pcj7tqh
