Nowotwory pozostają jedną z najczęstszych przyczyn śmierci na świecie, a poszukiwanie skuteczniejszych metod leczenia i profilaktyki to jedno z kluczowych wyzwań współczesnej medycyny. Coraz większe zainteresowanie budzą szczepionki przeciwnowotworowe, które mają za zadanie nauczyć układ odpornościowy rozpoznawania i zwalczania komórek rakowych. Najnowsze badania nad spersonalizowaną szczepionką mRNA przeciw czerniakowi przynoszą obiecujące rezultaty.
Jak wyjaśnia Medonet, w ostatnim czasie szczególną uwagę przyciąga spersonalizowana szczepionka mRNA przeciw czerniakowi, opracowywana przez firmy Moderna i MSD (w USA i Kanadzie znana jako Merck). W badaniu klinicznym uczestniczyło ponad tysiąc pacjentów, którzy przeszli chirurgiczne usunięcie nowotworu i byli obciążeni wysokim ryzykiem nawrotu choroby. Preparat podawano w połączeniu z immunoterapią Keytruda, co pozwoliło wydłużyć czas wolny od nawrotu oraz zmniejszyć ryzyko przerzutów.
Wcześniejsze analizy sugerowały, że połączenie szczepionki z immunoterapią może ograniczyć ryzyko nawrotu lub zgonu nawet o 49 proc. w porównaniu do samej immunoterapii. Jane Healy, wiceprezes ds. onkologii w MSD (Merck), podkreśliła, że to dopiero początek nowej ery w nauce, a priorytetem firmy jest umożliwienie pacjentom dłuższego życia bez obaw o powrót choroby. Firmy mają nadzieję, że preparat trafi na rynek już w 2027 r., jeśli dalsze badania potwierdzą jego skuteczność i bezpieczeństwo.
Indywidualne podejście do pacjenta — jak powstaje szczepionka?
Nowatorski preparat wyróżnia się całkowicie spersonalizowanym podejściem. Każdy pacjent otrzymuje szczepionkę przygotowaną na podstawie indywidualnego zestawu antygenów nowotworowych. Prof. dr hab. n. med. Natalia Marek-Trzonkowska cytowana przez Medonet wyjaśnia, że proces rozpoczyna się od analizy materiału pobranego z guza oraz próbki krwi chorego. Następnie naukowcy identyfikują mutacje charakterystyczne wyłącznie dla komórek nowotworowych danego pacjenta.
Ekspertka tłumaczy, że do badania kwalifikują się osoby, które mają zabezpieczoną tkankę guza, często w postaci tzw. bloczków parafinowych. Z tych próbek oraz z krwi izoluje się DNA i analizuje mutacje, aby wybrać te, które mają największą szansę zostać rozpoznane przez układ odpornościowy konkretnego pacjenta. W zależności od wyników, do szczepionki trafia zwykle od kilkunastu do kilkudziesięciu antygenów, których sekwencje zapisuje się w postaci mRNA. Następnie mRNA zamyka się w specjalnych nanocząsteczkach i podaje choremu.
Jak działa szczepionka mRNA przeciw nowotworom?
Mechanizm działania szczepionki mRNA opiera się na rozwiązaniach znanych z walki z pandemią COVID-19, jednak w tym przypadku mRNA przenosi informacje o cechach charakterystycznych dla guza nowotworowego. Po podaniu preparatu komórki organizmu zaczynają produkować fragmenty białek typowych dla nowotworu, co pozwala układowi odpornościowemu nauczyć się je rozpoznawać. Dzięki temu limfocyty mogą skuteczniej wyszukiwać i niszczyć komórki rakowe, które pozostały w organizmie po leczeniu.
Prof. Marek-Trzonkowska zaznacza, że sama szczepionka często nie wystarcza, dlatego podaje się ją razem z lekami stymulującymi odpowiedź immunologiczną. Według badaczki, układ odpornościowy pacjentów z nowotworami bywa osłabiony i nawet po podaniu szczepionki może nie zareagować wystarczająco silnie.
Nowe kierunki badań — szczepionki zapobiegające rozwojowi raka
Prace nad szczepionkami przeciwnowotworowymi nie ograniczają się wyłącznie do leczenia. W Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii prowadzone są badania nad preparatami dla osób z zespołem Lyncha — dziedziczną chorobą genetyczną, która znacząco zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów, zwłaszcza jelita grubego, jajnika, trzonu macicy, żołądka czy trzustki.
Jedna z eksperymentalnych szczepionek, również oparta na technologii mRNA, ma za zadanie nauczyć układ odpornościowy rozpoznawania zmutowanych komórek już na etapie przednowotworowym. Pierwsze wyniki są obiecujące — w badaniu przeprowadzonym w MD Anderson Cancer Center u części uczestników zaobserwowano mniejszą liczbę polipów jelita grubego, z których mogą rozwijać się nowotwory.
Długoterminowe obserwacje i immunomonitoring
Wyniki badań nad szczepionkami przeciwnowotworowymi, zwłaszcza w przypadku czerniaka, należą do najbardziej obiecujących w historii tej technologii. Prof. Marek-Trzonkowska podkreśla, że szczególnie istotne są długoterminowe obserwacje pacjentów, które trwają już ponad pięć lat i pokazują, że osoby leczone szczepionką dłużej pozostają bez objawów choroby.
Naukowcy nie ograniczają się jednak do analizy efektów klinicznych. Równolegle prowadzą tzw. immunomonitoring, pozwalający śledzić reakcję układu odpornościowego na terapię. Badania wykazały, że po podaniu szczepionki zwiększa się różnorodność limfocytów T, odpowiedzialnych za rozpoznawanie i niszczenie komórek nowotworowych. To ważny sygnał, który nie tylko potwierdza korzyści z leczenia, ale także pozwala lepiej zrozumieć mechanizm działania preparatu.
Kolejne wyzwania – potwierdzenie skuteczności biologicznej
Obecnie dobór antygenów do szczepionek opiera się głównie na zaawansowanych analizach bioinformatycznych, które przewidują, jakie mutacje powinny zostać rozpoznane przez układ odpornościowy. Prof. Marek-Trzonkowska uważa, że następnym krokiem powinno być biologiczne potwierdzenie tych przewidywań. Jej zdaniem, obecnie dostępne narzędzia pozwalają już na taką weryfikację, co mogłoby jeszcze bardziej zwiększyć skuteczność przyszłych generacji szczepionek przeciwnowotworowych.
Technologia mRNA – nowa era w onkologii
Zdaniem ekspertki, najbliższe lata będą należały do technologii mRNA, która umożliwia wyjątkowo precyzyjne projektowanie terapii dopasowanych do indywidualnych cech nowotworu pacjenta, a jednocześnie charakteryzuje się korzystnym profilem bezpieczeństwa. Prof. Marek-Trzonkowska ocenia, że rozwój szczepionek opartych na mRNA gwarantuje precyzyjne podejście do leczenia i bezpieczeństwo terapii. Dodatkowo, materiał mRNA utrzymuje się w organizmie stosunkowo krótko, co ogranicza ryzyko długotrwałych działań niepożądanych, takich jak nadmierne reakcje zapalne czy choroby autoimmunologiczne.
