Szczepienia nie tylko chronią przed chorobami, przeciw którym zostały stworzone, ale także przed konsekwencjami tych chorób: zawałem serca, udarem mózgu i niesamodzielnością. „Odmładzają” układ odpornościowy osób starszych, co sprawia, że przebieg infekcji jest taki jak u osoby 20-30 lat młodszej – zaznaczali eksperci podczas spotkania „Healthy ageing – długie życie w dobrym zdrowiu”.
W CYKLU „TO SIĘ CZYTA” PREZENTUJEMY NAJCHĘTNIEJ CZYTANE ARTYKUŁY MINIONEGO TYGODNIA
Specjaliści podkreślali, że 2025 rok był pod względem profilaktyki i szczepień wyjątkowy, ale jest jeszcze wiele wyzwań na 2026 rok – czytamy w materiale prasowym Stowarzyszenia Dziennikarze dla Zdrowia ze stycznia 2026 roku.
– Wiele działań ogniskowaliśmy wokół edukacji zdrowotnej i profilaktyki u dzieci i młodzieży, jednak z pewnością zapisze się on również jako przełomowy, jeśli chodzi o profilaktykę szczepienną wśród osób starszych – mówiła senator Beata Małecka-Libera, przewodnicząca senackiej Komisji Zdrowia. Na listach bezpłatnych leków dla osób powyżej 65 lat w 2025 roku pojawiły się nowe szczepionki: przeciw RSV oraz przeciw półpaścowi (w przypadku tej ostatniej koniecznym kryterium do refundacji jest – oprócz wieku – obecność chorób współistniejących).
– Rok 2025 był przełomowy pod względem szczepień, po wielu latach stagnacji – zaznaczał prof. Marcin Czech, kierownik Zakładu Farmakoekonomiki i Zespołu Kontroli Zakażeń Szpitalnych Instytutu Matki i Dziecka, były wiceminister zdrowia. Oprócz nowych refundowanych szczepionek sukcesem jest też możliwość wykonywania szczepień w aptekach. – Obecnie farmaceuci mogą wystawić receptę farmaceutyczną i szczepić przeciw 26 jednostkom chorobowym, a od stycznia 2026 roku w przypadku 13 szczepień zaszczepienie w aptece jest bezpłatne dla pacjenta. Zaczynamy mieć szczepienia coraz lepiej zorganizowane, na wzór innych krajów – mówił prof. Marcin Czech.
Szczepienia szczególnie ważne dla osób starszych
Eksperci podkreślają, że szczepienia powinny towarzyszyć każdemu przez całe życie, a są szczególnie ważne dla dzieci, kobiet w ciąży, osób z wielochorobowością, oraz osób starszych ze względu na związane z wiekiem osłabienie układu odpornościowego (immunosenescencja).
Widzimy to w gabinetach lekarskich: u osób starszych przebieg wielu infekcji jest skąpoobjawowy. Np. w przypadku zapalenia płuc może nie być wysokiej gorączki czy silnie wyrażonego kaszlu, ponieważ starsza osoba ma mniej sił, a układ immunologiczny słabiej reaguje. Lekarze muszą być bardzo uwrażliwieni na infekcje u osób starszych, a przede wszystkim robić wszystko, by do nich nie doszło – zaznaczała prof. Agnieszka Mastalerz-Migas, krajowa konsultant w dziedzinie medycyny rodzinnej.
Osoby starsze często cierpią też na szereg chorób przewlekłych (cukrzyca, choroby serca, przewlekła obturacyjna choroba płuc), a każda infekcja powoduje ich zaostrzenie.
– Do tej pory stosowane leki przestają działać, konieczne jest podawanie silniejszych. Niestety, po przechorowaniu choroby zakaźnej, szczególnie jeśli konieczna była hospitalizacja, osoba starsza często nie wraca już do dawnego stanu, następuje trwałe pogorszenie kondycji. Dlatego starajmy się nie dopuszczać do zachorowania, m.in., poprzez szczepienia – podkreślała prof. Agnieszka Mastalerz-Migas.
Ciężkie przebiegi i powikłania, jakie wywołują infekcje u osób starszych z wielochorobowością widać na oddziałach szpitalnych. – Infekcje powodują m.in. zaostrzenie przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POCHP). Jeśli taki pacjent musi być hospitalizowany i będzie wymagać podawania tlenu, to nawet gdy wyzdrowieje, to w kolejnym roku ma 40-procentowe ryzyko zgonu. To większe ryzyko niż w przypadku pacjenta, który przeszedł zawał serca – alarmuje prof. Karina Jahnz-Różyk, krajowa konsultant w dziedzinie alergologii. Zwraca też uwagę na to, że np. wirus RS może inicjować, ale też zaostrzać przebieg astmy oskrzelowej. – Dlatego szczepienie przeciw RSV zalecamy wszystkim pacjentom z astmą, podobnie jak np. szczepienie przeciw grypie – mówiła prof. Jahnz-Różyk.
Chronią przed powikłaniami
Szczepienia chronią nie tylko przed zachorowaniem i ciężkim przebiegiem infekcji, ale też przed ich daleko ważniejszymi powikłaniami. – Szczepienie przeciw RSV, grypie, czy COVID-19 chroni nie tylko przed tymi chorobami, ale też przed incydentami sercowo-naczyniowymi. Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne wykazało, że po przebyciu infekcji w naczyniach krwionośnych utrzymuje się wielomiesięczny stan zapalny, który sprzyja destabilizacji blaszki miażdżycowej, uszkadza śródbłonek naczyń krwionośnych, stąd większe ryzyko zawału serca i udaru mózgu. Dla starszej osoby infekcja to nie tylko zachorowanie, ryzyko ciężkiego przebiegu pod postacią zapalenia płuc – to może być wręcz wyrok. Nawet, jak przeżyje chorobę o ciężkim przebiegu, może stracić samodzielność, staje się zależna od innych osób, przykuta do łóżka. Dzięki szczepieniu można tego uniknąć – zaznaczał prof. Ernest Kuchar, kierownik Kliniki Pediatrii z Oddziałem Obserwacyjnym WUM, członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Wakcynologii. Obecnie dla osób powyżej 65 lat są w Polsce bezpłatne szczepionki przeciw grypie, COVID-19, RSV, półpaścowi i pneumokokom (w przypadku tych dwóch ostatnich szczepień, żeby otrzymać bezpłatne szczepienie, konieczna jest też obecność chorób współistniejących).
Skuteczność szczepień u osób starszych
Osoby starsze mają słabiej funkcjonujący układ odpornościowy, dlatego chorują częściej niż w młodszym wieku, a przebieg infekcji bywa cięższy. Słabiej reagują też na szczepienia.
– To swego rodzaju paradoks, że słabiej odpowiadają na szczepienia osoby, które najbardziej ich potrzebują. Są jednak sposoby, by to zmienić: odkryto nowe adiuwanty, czyli substancje, które dodaje się do szczepionek po to, żeby układ odpornościowy wytworzył skuteczną odporność. I tak się dzieje: przykładem wysokiej skuteczności jest szczepionka przeciw półpaścowi, która w populacji osób powyżej 70. roku życia ma ponad 90 proc. skuteczność utrzymującą się przez co najmniej przez 11 lat, bo takie mamy badania. Daje to nadzieję, że również szczepionka przeciw RSV, która zawiera taki sam adiuwant, pozwoli wytworzyć odporność na długie lata – podkreślał prof. Kuchar.
Pozytywny trend: rośnie wyszczepialność wśród seniorów
Zachorowania na choroby zakaźne występują całorocznie, ale szczyt ma miejsce zwykle między październikiem a kwietniem. – Obecnie widzimy już spadek zachorowań na COVID-19; choć z danych wynika, że od połowy sierpnia do 30 listopada 2025 r. zachorowało ok. 300 tys. osób, z czego 76 proc. to osoby powyżej 55. roku życia. Jeśli chodzi o grypę, to zachorowania w Polsce rosną, rozpoczyna się szczyt, co potwierdzają doniesienia z Europy Zachodniej. Rośnie też liczba zachorowań na RSV, choć tu wciąż nasze dane są niedoszacowane, ponieważ dysponujemy tylko raportami z testów wykonywanych w przychodniach i szpitalach. W przypadku RSV szczytu zachorowań spodziewamy się między styczniem a kwietniem. Tu też grupą najbardziej zagrożoną, oprócz małych dzieci, są osoby starsze. Na półpasiec od 1 stycznia do 30 listopada zachorowało ponad 400 tys. osób, w tym ponad 70 proc. to osoby powyżej 55 lat – zaznaczała prof. Iwona Paradowska-Stankiewicz, krajowa konsultant w dziedzinie epidemiologii.
Choć w Polsce wyszczepialność przeciw chorobom zakaźnym nadal jest niska, poziom zaszczepienia rośnie – szczególnie wśród osób powyżej 60-65 lat. – Seniorzy są najlepszymi pacjentami, szczepią się najchętniej. Cieszy nas to, że coraz więcej osób się szczepi. Przeciw grypie do końca listopada 2025 zaszczepiło się ponad 2 mln osób, a więc już więcej niż przez cały 2024 rok. Przeciwko RSV zaszczepiło się 466 tys. osób (dane do końca listopada 2025), a rok temu – 71 tys. Przeciw półpaścowi w 2024 roku zaszczepiło się 14 tys., a w 2025 r. (do końca listopada) 164 tys. Tak więc widzimy, że jest duży skok, coraz więcej Polaków chce się szczepić – mówił Marek Waszczewski, rzecznik prasowy GIS.
Jest to zasługą większej liczby szczepionek w refundacji, większych możliwości zaszczepienia się (możliwość szczepienia się w aptekach), ale też rosnącej świadomości potrzeby szczepień.
Wyzwania na 2026 rok
Eksperci zaznaczają, że na 2026 rok pozostaje wiele wyzwań. Jednym z nich jest zwiększenie dostępu do bezpłatnych szczepień dla osób powyżej 65 lat w postaci zniesienia wymogu obecności chorób współistniejących dla szczepienia przeciw półpaścowi i pneumokokom. – Przy ograniczeniach budżetowych podjęcie decyzji o szczepieniu przeciw półpaścowi osób powyżej 65 i z grupami ryzyka jest ważne, ale to kryterium powinno być zniesione, by więcej osób mogło się zabezpieczyć – mówił prof. Marcin Czech. Również prof. Agnieszka Mastalerz-Migas podkreślała, że ten wymóg powinien być zlikwidowany: – To niepotrzebne ograniczenie dla seniorów, już sam wiek jest czynnikiem ryzyka zachorowania i ciężkiego przebiegu choroby. Poza tym kwestia określenia współchorobowości jest niepotrzebnym problemem dla osób wypisujących recepty.
Obecnie szczepienia mogą być realizowane w gabinetach POZ i aptecznych punktach szczepień, których jest ponad 2 tysiące. – Chciałabym, żeby apteki stały się prawdziwymi centrami zdrowia i żeby szczepionki dla osób starszych nie miały już żadnych innych dodatkowych kryteriów refundacyjnych. Chciałabym też, żeby każdy lekarz, do którego przychodzi starszy pacjent, pytał go, czy się zaszczepił, a także, czy wnuczek/ wnuczka jest zaszczepiony przeciw HPV – zaznaczała senator Beata Małecka-Libera.
Ważnym postulatem środowisk medycznych na 2026 rok jest też to, żeby szczepienia mogły być wykonywane także w gabinetach lekarzy specjalistów i na oddziałach szpitalnych. Konieczna jest też dalsza edukacja w kwestii szczepień, skierowana zarówno do lekarzy wszystkich specjalności, całego społeczeństwa, ale też do seniorów, jak również walka z pojawiającymi się fake newsami.
Senior w roli głównej
Nie możemy pozwolić sobie na dyskredytowanie wiedzy medycznej, bo tu chodzi o życie i zdrowie nas wszystkich, naszych rodziców, dziadków, nas, naszych dzieci – mówiła prof. Paradowska-Stankiewicz. Żeby zwiększać świadomość seniorów już od stycznia 2026 roku GIS startuje ze specjalnym programem „Senior w roli głównej”. W GIS toczą się też prace w celu opracowania jednolitego kalendarza szczepień dla osób dorosłych i kalendarza szczepień dla seniorów, który byłby propagowany przez instytucje publiczne i towarzystwa lekarskie oraz pacjenckie.
Brakuje nam pieniędzy w systemie opieki zdrowotnej, dlatego te, które mamy, powinniśmy wydawać mądrzej i racjonalniej, a elementem racjonalnego zarządzania jest stawianie na profilaktykę, w tym szczepienia ochronne – to najlepsza inwestycja – zaznaczał prof. Marcin Czech.
W 2026 roku Senat będzie kontynuował prace dotyczące szerzenia wiedzy na temat profilaktyki i edukacji zdrowotnej – Chcemy dużo mówić na temat osób starszych, nie tylko tych, które chorują i potrzebują wsparcia, ale też tych, które są aktywne. Im bardziej osoby starsze będą aktywne, tym mniej będą obciążać system opieki zdrowotnej. Ważna jest aktywizacja ludzi i utrzymywanie ich w zdrowiu. Chcę na ten temat mówić, organizować konferencje, których tematem będzie zdrowie i utrzymanie dobrostanu społeczeństwa – deklarowała senator Małecka-Libera.
