Przed zaplanowaniem wakacyjnego kierunku, warto spojrzeć też na inną mapę – tę, którą nosimy na sobie każdego dnia – mapę skóry. To właśnie ona podpowiada, gdzie warto zachować szczególną ostrożność i jak chronić się przed niebezpiecznymi „punktami na trasie”. Z takiej perspektywy, podczas trwającego XV Tygodnia Świadomości Czerniaka (18-24 maja), spojrzeć na skórę zachęca Akademia Czerniaka. Tegoroczna edycja kampanii zwraca uwagę na świadome planowanie ochrony przeciwsłonecznej i regularną obserwację znamion, przypominając, że czerniak jest nowotworem, który często rozwija się – dosłownie – na naszych oczach. A zbliżające się wakacje to idealny moment, by zadbać o skórę z taką samą troską, z jaką dbamy o każdy wyjazd.
Wakacje to czas planowania: wybieramy kierunek, sprawdzamy trasę, zaznaczamy przystanki, pakujemy to, co ma nas chronić w podróży. Akademia Czerniaka, podczas XV edycji Tygodnia Świadomości Czerniakazachęca, aby podobnie podejść do ochrony skóry – własnej i najbliższych.
Tegoroczna kampania realizowana pod hasłem „Mapa skóry. Bezpieczny początek podróży” opiera się na metaforze „mapy skóry”, która pomaga nie tylko obserwować zagrożenia, ale przede wszystkim przewidywać je i odpowiednio reagować. – Skóra jest jak mapa podróży – pełna punktów orientacyjnych, sygnałów i znaków ostrzegawczych. Znajomość własnych znamion i zasad profilaktyki pozwala bezpiecznie poruszać się po tej mapie przez całe życie – wyjaśniają eksperci Akademii Czerniaka.
Czerniak w liczbach – skala problemu rośnie
W Polsce co roku diagnozuje się około 50 000 nowych nowotworów skóry, w tym ponad 4 500 przypadków czerniaka, z czego 1300-1400 wykrywanych jest już w stadium zaawansowanym regionalnie lub przerzutowym. Dane Narodowej Strategii Onkologicznej potwierdzają, że mimo rosnącej świadomości społecznej skala zachorowań pozostaje wysoka, a długoterminowy trend epidemiologiczny nadal wykazuje tendencję wzrostową. W odpowiedzi na to wyzwanie w ramach realizacji Strategii prowadzone są systemowe działania mające na celu poprawę jakości i skuteczności opieki nad pacjentami z czerniakiem.
Jednym z kluczowych elementów tych działań jest coroczna aktualizacja Raportu Otwarcia Narodowej Strategii Onkologicznej, który monitoruje zmiany wskaźników zachorowalności oraz przeżywalności względnej. Dane z ostatnich lat przynoszą też pozytywne informacje – obserwuje się poprawę 5-letnich przeżyć względnych, szczególnie w grupie mężczyzn, co wskazuje na skuteczność kampanii dotyczących wczesnej diagnostyki nowotworów skóry oraz rosnącą dostępność nowoczesnych terapii. Jednocześnie, w toku prac nad standaryzacją procesów klinicznych, opracowane zostały ujednolicone ścieżki diagnostyczno-terapeutyczne dla pacjentów z czerniakiem – zarówno w wersji szczegółowej dla personelu medycznego, jak i uproszczonej, bardziej przystępnej dla pacjentów.
Właściwe decyzje refundacyjne oraz dobra organizacja leczenia sprawiły też, że w ciągu ostatnich ośmiu lat przeżycia chorych na czerniaka w Polsce poprawiły się o około 20 proc., osiągając poziom wyższy niż średnia w krajach Unii Europejskiej – co stanowi istotny sukces realizacji Narodowej Strategii Onkologicznej. Skuteczność systemu potwierdzają także analizy prowadzone w ramach Krajowej Sieci Onkologicznej, obejmujące dostępność świadczeń i programów lekowych. W programie lekowym dla chorych na czerniaka skóry lub błon śluzowych (B59) leczenie otrzymało 3 757 pacjentów w 35 ośrodkach w całym kraju. Najwięcej pacjentów objętych było leczeniem w województwie mazowieckim, a najmniej w województwach opolskim i lubuskim. Dane te potwierdzają znaczenie stopnia referencyjności ośrodków oraz właściwej organizacji systemu w skutecznym leczeniu chorych na czerniaka.
Chcemy żeby pacjenci wcale nie musieli chorować
– Współczesna onkologia dysponuje coraz skuteczniejszymi metodami leczenia czerniaka, jednak naszym nadrzędnym celem pozostaje ograniczenie liczby zachorowań poprzez właściwą profilaktykę i wczesne rozpoznanie zmian nowotworowych. Czerniak jest nowotworem szczególnym – rozwija się głównie na powierzchni skóry, a jego pierwsze objawy w wielu przypadkach są możliwe do zauważenia gołym okiem. To daje nam realną przewagę diagnostyczną, pod warunkiem że potrafimy ją wykorzystać – przekonuje prof. dr hab. med. Piotr Rutkowski, kierownik Kliniki Nowotworów Tkanek Miękkich, Kości i Czerniaków, pełnomocnik dyrektora ds. Narodowej Strategii Onkologicznej i Badań Klinicznych, Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy Warszawa, przewodniczący Zespołu Ministra Zdrowia ds. Narodowej Strategii Onkologicznej, przewodniczący Polskiego Towarzystwa Onkologicznego, przewodniczący Rady Agencji Badań Medycznych, przewodniczący Rady Naukowej Akademii Czerniaka.
– Kluczowe znaczenie ma systematyczna samoobserwacja skóry, znajomość własnych znamion oraz regularne kontrole dermatologiczne lub onkologiczne. Niezwykle istotnym elementem profilaktyki pozostaje również bezwzględne unikanie solarium, które w sposób udokumentowany zwiększa ryzyko rozwoju czerniaka i innych nowotworów skóry. W tym kontekście skórę warto traktować jak mapę, na której każde nowe lub zmieniające się znamię jest sygnałem ostrzegawczym wymagającym uwagi i szybkiej reakcji. Takie postępowanie pozwala na rozpoznanie czerniaka na etapie, gdy leczenie jest najprostsze i najbardziej skuteczne. Dlatego – zgodnie z hasłem tegorocznej kampanii – zanim zaplanujemy wakacje, zaplanujmy ochronę skóry. Pamiętajmy też, że profilaktyka powinna być przemyślanym, długofalowym procesem, a nie sezonowym działaniem. Tylko takie podejście realnie zmniejsza ryzyko zachorowania i pozwala bezpiecznie poruszać się po mapie skóry przez całe życie – podkreśla ekspert.
ABCDE – legenda mapy skóry, którą warto znać
Mapa jest bezużyteczna bez legendy. W przypadku skóry stanowi ją zasadaABCDE czerniaka – pięć liter, którepomagają rozpoznać niepokojące zmiany:
- A – asymetria znamienia,
- B – brzegi nierówne, poszarpane,
- C – kolor niejednolity, czarny lub czerwonawy,
- D – duży rozmiar (powyżej 5-6 mm),
- E – ewolucja, czyli szybkie zmiany wyglądu znamienia.
Regularna obserwacja skóry i szybka reakcja na niepokojące sygnały znacząco zwiększają szanse na wczesne rozpoznanie choroby.
Profilaktyka bezpieczny plan na życie
Polacy, ze względu na jasny fototyp skóry, w tym często dużą skłonność do oparzeń słonecznych, należą do grupy podwyższonego ryzyka rozwoju czerniaka. Tym większe znaczenie ma codzienna profilaktyka, którą można – i trzeba – zaplanować tak samo, jak wakacyjny wyjazd.
– Niezmiennie, jak co roku, podkreślam, że ochrona skóry przed promieniowaniem UV jest kluczowa w każdym wieku i przez cały rok – nie tylko latem i nie tylko w pełnym słońcu. Zasady profilaktyki są proste i dobrze znane, natomiast wciąż wyzwaniem pozostaje ich konsekwentne stosowanie. Podstawą jest używanie kremów z filtrem minimum SPF 30, a w przypadku skóry twarzy – najlepiej SPF 50. Krem należy nałożyć 15-30 minut przed ekspozycją na słońce i ponawiać aplikację co dwie godziny, zwłaszcza po kąpieli w wodzie, intensywnym poceniu się czy wycieraniu ręcznikiem. Równie ważna jest odpowiednia ilość preparatu – tylko wtedy filtr rzeczywiście chroni skórę. Warto pamiętać, że ochrona nie kończy się wraz z zejściem ze słońca – po ekspozycji należy zadbać o skórę, stosując balsam nawilżający i regenerujący.
Taka codzienna rutyna to element świadomego „czytania mapy skóry” i zaplanowanej profilaktyki – wyjaśnia prof. dr hab. n med. Grażyna Kamińska-Winciorek, kierownik Zespołu ds. Raka i Czerniaka Skóry w Narodowym Instytucie Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowym Instytucie Badawczym, oddział w Gliwicach, przewodnicząca Sekcji Dermoskopii i Innych Technik Obrazowania Skóry Polskiego Towarzystwa Dermatologii, krajowy koordynator europejskiej kampanii EUROMELANOMA POLSKA, ekspert Akademii Czerniaka.
Ważne nawyki
– Oprócz ochrony przeciwsłonecznej nie można zapominać o regularnych kontrolach znamion – raz w roku u dermatologa lub chirurga onkologa, a w przypadku zauważenia niepokojących zmian – niezwłocznie. Dermoskopia jest badaniem szybkim, bezbolesnym i nieinwazyjnym, a jej wykonanie pozwala rozwiać wątpliwości lub odpowiednio wcześnie podjąć dalsze kroki – dodaje.
Pełne zalecenia dotyczące ochrony skóry przed czerniakiem, określane jako Złote Zasady Ochrony Skóry, opierają się na kilku prostych, ale kluczowych nawykach. Obejmują one:
- Unikanie ekspozycji na słońce między godz. 11 a 16,
- Regularne stosowanie kremów z wysokim filtrem,
- Noszenie odzieży ochronnej, nakryć głowy i okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV,
- Bezwzględne unikanie solariu,
- Kontrola znamion u dermatologa lub chirurga onkologa,
- Samoobserwacja skóry co 2-3 miesiące – wszelkie nowe lub niepokojące zmiany powinny być skonsultowane ze specjalistą bez zwłoki.
Akademia Czerniaka – przewodnik po mapie skóry
Od lat Akademia Czerniaka pełni rolę przewodnika, który pomaga czytać mapę skóry, dostarczając rzetelnej wiedzy, praktycznych wskazówek i narzędzi do samoobserwacji. Tegoroczna kampania przypomina, że dbając o siebie, dorośli dają przykład swoim dzieciom i najbliższym – ucząc odpowiedzialności i świadomego podejścia do zdrowia. XV Tydzień Świadomości Czerniaka to zaproszenie do chwili zatrzymania i refleksji:
„Zanim zaplanujesz wakacje – zaplanuj ochronę skóry. Bo najważniejszą mapę nosisz na sobie”.
Szczegóły dotyczące XV Tygodnia Świadomości Czerniaka można znaleźć na stronie internetowej Akademii Czerniaka oraz na Facebooku i Instagramie.
